Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) đang được kỳ vọng tạo chuyển biến thực chất trong chính sách hỗ trợ khu vực doanh nghiệp đang chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp của cả nước. Trọng tâm của lần sửa đổi không chỉ là bổ sung thêm chính sách ưu đãi mà còn tháo gỡ các rào cản pháp lý, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao hiệu quả thực thi để doanh nghiệp có thể tiếp cận chính sách dễ dàng hơn.
Chính sách nhiều nhưng doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận
Sau nhiều năm triển khai, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đã hình thành khá đầy đủ các nhóm chính sách về tín dụng, thuế, mặt bằng sản xuất, đào tạo, tư vấn, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế vẫn chưa đạt như kỳ vọng.
Nhiều doanh nghiệp phản ánh việc tiếp cận các chương trình hỗ trợ còn gặp không ít trở ngại. Điều kiện thụ hưởng giữa các chương trình còn chồng chéo, quy trình giải quyết hồ sơ phức tạp, cách áp dụng pháp luật giữa các địa phương chưa thống nhất. Không ít doanh nghiệp phải chuẩn bị nhiều loại giấy tờ hoặc không xác định được mình có thuộc đối tượng được hỗ trợ hay không.
Theo nhiều ý kiến góp ý cho Dự thảo Luật, lần sửa đổi này cần tập trung giải quyết khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, xây dựng cơ chế hỗ trợ pháp lý thực chất, giúp doanh nghiệp dễ tiếp cận chính sách, yên tâm đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực tuân thủ thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp xử lý vi phạm.
Xây dựng cơ chế hỗ trợ pháp lý dễ tiếp cận
Ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), cho rằng các quy định hiện hành đã tương đối đầy đủ nhưng quá trình thực hiện vẫn còn nhiều vướng mắc khiến doanh nghiệp khó tiếp cận ưu đãi.
Để khắc phục tình trạng này, VINASME đề xuất ba nhóm giải pháp.
Thứ nhất, toàn bộ chính sách hỗ trợ cần được công khai trên một nền tảng thống nhất để doanh nghiệp ở mọi địa phương đều có thể tiếp cận cùng một nguồn thông tin và được hướng dẫn theo cách hiểu thống nhất.
Thứ hai, nội dung hướng dẫn cần được xây dựng theo hướng đơn giản, dễ hiểu, giúp doanh nghiệp nhanh chóng xác định mình có thuộc đối tượng được hỗ trợ hay không.
Thứ ba, điều kiện tiếp cận chính sách cần tiếp tục được đơn giản hóa. Theo ông Nam, cơ quan quản lý nên khai thác tối đa các cơ sở dữ liệu đã có thay vì tiếp tục yêu cầu doanh nghiệp cung cấp nhiều loại giấy tờ.
Ông Tô Hoài Nam cũng nhấn mạnh, những thông tin như đăng ký doanh nghiệp, tình trạng hoạt động hay dữ liệu định danh đều đã được cơ quan nhà nước quản lý, vì vậy không nên yêu cầu doanh nghiệp nhiều lần cung cấp lại cùng một loại hồ sơ.
Đánh giá hiệu quả chính sách bằng kết quả thực tế
VINASME cũng cho rằng việc đánh giá hiệu quả các chương trình hỗ trợ cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ thống kê số lượng doanh nghiệp được hỗ trợ hoặc số kinh phí đã giải ngân, cần đánh giá tác động thực tế của chính sách đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các tiêu chí như năng lực cạnh tranh, khả năng mở rộng thị trường, hiệu quả chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo hay mức độ phát triển bền vững của doanh nghiệp sau khi nhận hỗ trợ sẽ phản ánh chính xác hơn hiệu quả của chính sách.
Cách đánh giá này cũng giúp cơ quan quản lý kịp thời điều chỉnh các chương trình chưa phù hợp và tập trung nguồn lực vào những chính sách mang lại giá trị thực tế.
Chuyển từ xử phạt sang hỗ trợ tuân thủ
Theo ông Tô Hoài Nam, chủ trương cụ thể hóa chủ trương “không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự” theo Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân rất cần thiết nhưng khi áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau, đặc biệt trong việc xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và xử lý hình sự đối với hoạt động kinh doanh.
VINASME đề xuất đối với những trường hợp doanh nghiệp vi phạm lần đầu, không có yếu tố cố ý, cơ quan quản lý nên ưu tiên hướng dẫn doanh nghiệp khắc phục sai sót trước khi áp dụng các biện pháp xử phạt.
Theo đại diện Hiệp hội, trước đây doanh nghiệp dù vi phạm do vô ý hay cố ý đều có thể bị xử phạt ngay từ đầu. Cách tiếp cận này khiến nhiều doanh nghiệp e ngại khi triển khai các mô hình kinh doanh mới hoặc thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ sáng tạo. Việc ưu tiên hướng dẫn tuân thủ sẽ tạo môi trường pháp lý thân thiện hơn, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới mà vẫn bảo đảm chấp hành đúng quy định của pháp luật.
Miễn xử phạt cần có giới hạn rõ ràng
Đồng tình với định hướng tăng cường hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp, TS Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Hãng Tư vấn W&A, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), đánh giá quy định miễn xử phạt đối với một số vi phạm hành chính lần đầu của doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh là điểm mới đáng chú ý của Dự thảo.
Theo ông, việc chuyển từ tư duy quản lý thiên về xử phạt sang hỗ trợ tuân thủ sẽ tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đổi mới sáng tạo. Khi giảm áp lực đối với các sai sót mang tính thủ tục trong giai đoạn đầu hoạt động, doanh nghiệp sẽ có điều kiện tập trung phát triển sản phẩm, mô hình kinh doanh và công nghệ mới.
Tuy nhiên, ông cũng cho rằng cơ chế này cần được quy định chặt chẽ để tránh bị lợi dụng. Chính sách miễn xử phạt chỉ nên áp dụng đối với các vi phạm mang tính thủ tục hoặc những sai sót phát sinh do thiếu kinh nghiệm trong giai đoạn đầu hoạt động. Các hành vi cố ý vi phạm như gian lận thuế, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp, trốn đóng bảo hiểm xã hội hoặc các hành vi gian lận khác vẫn phải bị xử lý nghiêm theo quy định. Bên cạnh đó, doanh nghiệp được miễn xử phạt vẫn phải có trách nhiệm khắc phục hậu quả, bổ sung hồ sơ và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.
Tăng hỗ trợ qua nền tảng số
Nhiều ý kiến cũng cho rằng cùng với việc sửa đổi quy định pháp luật, các cơ quan quản lý cần đẩy mạnh hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp trên môi trường số.
Việc xây dựng các nền tảng hướng dẫn trực tuyến, cảnh báo sớm rủi ro, giải đáp vướng mắc và cung cấp quy trình thực hiện thống nhất sẽ giúp doanh nghiệp nhận diện sai sót ngay từ đầu, hạn chế vi phạm và giảm đáng kể chi phí tuân thủ.
Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) vì vậy được kỳ vọng không chỉ hoàn thiện khung pháp lý mà còn tạo chuyển biến trong cách thức hỗ trợ doanh nghiệp, từ quản lý nặng về kiểm soát sang đồng hành, hướng dẫn và nâng cao năng lực tuân thủ. Đây cũng là nền tảng để khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa phát huy tốt hơn vai trò là động lực quan trọng của nền kinh tế.