Doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh hiện chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và bảo đảm an sinh xã hội. Trong bối cảnh nhiều chính sách mới được ban hành nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân, cùng với xu hướng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, khu vực này đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng phải đối mặt với không ít thách thức. Nhận diện đúng những yếu tố thuận lợi, khó khăn và yêu cầu đặt ra sẽ là cơ sở để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
Chính sách ngày càng hoàn thiện, tạo nền tảng cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển
Những năm gần đây, Đảng và Nhà nước liên tục ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm khẳng định vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế quốc dân. Trong đó, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ và vừa được xác định là lực lượng có ý nghĩa đặc biệt trong việc huy động nguồn lực xã hội, tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm an sinh xã hội.
Nổi bật là Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030 cả nước có khoảng 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, đóng góp khoảng 55-58% GDP, khoảng 35-40% tổng thu ngân sách nhà nước và giải quyết việc làm cho khoảng 84-85% lực lượng lao động.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, nhiều nhiệm vụ và giải pháp đã được đặt ra như tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm quyền tự do kinh doanh và quyền sở hữu tài sản, hỗ trợ hộ kinh doanh phát triển và chuyển đổi thành doanh nghiệp, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh.
Tinh thần đó cũng được cụ thể hóa bằng yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, đồng hành cùng doanh nghiệp; từng bước xóa bỏ các rào cản và định kiến đối với khu vực kinh tế tư nhân. Đây được xem là nền tảng chính trị và pháp lý quan trọng, tạo niềm tin và mở ra không gian phát triển rộng hơn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng như hộ kinh doanh trong giai đoạn mới.
Thị trường rộng mở cùng chuyển đổi số tạo thêm động lực tăng trưởng
Bên cạnh những chính sách hỗ trợ ngày càng hoàn thiện, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn đứng trước nhiều cơ hội đến từ sự phát triển của thị trường trong nước và xu hướng chuyển đổi số.
Với quy mô dân số hơn 100 triệu người cùng tầng lớp trung lưu ngày càng mở rộng, thị trường tiêu dùng nội địa tiếp tục là điểm tựa quan trọng cho sự phát triển của doanh nghiệp. Nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng theo từng nhóm khách hàng tạo ra nhiều dư địa để các doanh nghiệp nhỏ phát triển trong các lĩnh vực bán lẻ, dịch vụ, sản xuất hàng tiêu dùng và các ngành kinh tế địa phương.
Song song với đó, sự phát triển nhanh chóng của Internet, thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số đã làm thay đổi đáng kể phương thức sản xuất, kinh doanh. Nếu trước đây việc mở rộng thị trường phụ thuộc nhiều vào hệ thống phân phối truyền thống thì hiện nay doanh nghiệp có thể tiếp cận khách hàng trên phạm vi cả nước, thậm chí quốc tế thông qua các nền tảng số với chi phí thấp hơn nhiều.
Việc Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn quản trị tiên tiến và mở rộng thị trường xuất khẩu. Cùng với đó, phong trào khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tiếp tục phát triển mạnh mẽ, thu hút ngày càng nhiều người trẻ tham gia kinh doanh, góp phần bổ sung nguồn lực và tạo thêm sức sống cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa trong dài hạn.
Những điểm nghẽn vẫn cản trở khả năng phát triển của doanh nghiệp
Mặc dù có nhiều điều kiện thuận lợi, thực tiễn cho thấy doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.
Một trong những trở ngại lớn nhất vẫn là khả năng tiếp cận nguồn vốn. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, năng lực tài chính hạn chế, thiếu tài sản bảo đảm nên gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận tín dụng ngân hàng. Dù mặt bằng lãi suất đã có những điều chỉnh theo hướng hỗ trợ doanh nghiệp, chi phí vay vốn vẫn là áp lực đối với không ít cơ sở sản xuất, kinh doanh.
Bên cạnh đó, quy mô sản xuất còn nhỏ, công nghệ chưa được đầu tư đồng bộ và năng lực quản trị còn hạn chế khiến nhiều doanh nghiệp khó nâng cao năng suất và sức cạnh tranh. Khả năng nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường còn chưa tương xứng với tiềm năng.
Nguồn nhân lực cũng là một thách thức đáng kể. Nhiều doanh nghiệp thiếu lao động có trình độ chuyên môn, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, chuyển đổi số và quản trị hiện đại. Trong khi đó, khả năng chi trả còn hạn chế khiến doanh nghiệp khó thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao.
Ngoài ra, chi phí sản xuất, kinh doanh tiếp tục gia tăng do giá nguyên vật liệu, chi phí vận chuyển, tiền thuê mặt bằng, bảo hiểm xã hội cũng như chi phí tuân thủ pháp luật ngày càng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, nhiều hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ vẫn chưa đủ nguồn lực về tài chính, nhân lực và kỹ năng để triển khai các giải pháp công nghệ. Đây là khoảng cách cần sớm được thu hẹp nếu doanh nghiệp muốn nâng cao năng lực cạnh tranh trong thời gian tới. Khả năng tiếp cận thị trường cũng còn nhiều hạn chế khi nhiều doanh nghiệp chưa tham gia được vào các chuỗi cung ứng lớn, hoạt động xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và marketing còn thiếu tính chuyên nghiệp.
Doanh nghiệp phải thích ứng với nhiều yêu cầu mới
Không chỉ đối mặt với những khó khăn nội tại, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn chịu tác động từ nhiều xu hướng phát triển mới của nền kinh tế.
Áp lực cạnh tranh ngày càng lớn khi các doanh nghiệp trong nước phải cạnh tranh trực tiếp với các tập đoàn lớn cũng như doanh nghiệp nước ngoài có lợi thế về công nghệ, vốn và quản trị.
Cùng với đó, yêu cầu chuyển đổi xanh đang trở thành xu thế tất yếu. Việc giảm phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả, áp dụng mô hình sản xuất sạch hơn và kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn mà đang dần trở thành yêu cầu của thị trường và các đối tác quốc tế.
Những biến động của kinh tế thế giới như lạm phát, xung đột địa chính trị, biến động tỷ giá hay đứt gãy chuỗi cung ứng cũng tạo ra nhiều rủi ro đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong nước.
Đặc biệt, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và kinh tế số đang làm thay đổi mô hình kinh doanh truyền thống. Doanh nghiệp không chỉ cần đầu tư công nghệ mà còn phải đổi mới tư duy quản trị và nâng cao khả năng thích ứng để không bị tụt lại phía sau.
Bên cạnh đó, yêu cầu tuân thủ pháp luật ngày càng cao trong các lĩnh vực thuế, kế toán, lao động, bảo hiểm xã hội, bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm và sở hữu trí tuệ cũng đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chuyên nghiệp hóa hoạt động quản trị, hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình phát triển.
Cần những giải pháp đồng bộ để doanh nghiệp phát triển bền vững
Để khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa và hộ kinh doanh phát huy tốt vai trò là động lực quan trọng của nền kinh tế, cần tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ phía Nhà nước, các tổ chức hỗ trợ và chính bản thân doanh nghiệp.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, đơn giản hóa các quy định về thuế, kế toán và đăng ký kinh doanh; đồng thời xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp, từng giai đoạn phát triển thay vì áp dụng một mô hình chung cho mọi đối tượng.
Cùng với đó, việc mở rộng khả năng tiếp cận vốn cần tiếp tục được quan tâm thông qua phát triển các quỹ bảo lãnh tín dụng, các gói tín dụng ưu đãi và khuyến khích hình thành các quỹ đầu tư dành cho doanh nghiệp nhỏ và khởi nghiệp sáng tạo.
Chuyển đổi số cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn thông qua các chương trình đào tạo kỹ năng số, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng phần mềm quản trị, thương mại điện tử, thanh toán điện tử và các giải pháp số với chi phí phù hợp. Việc xây dựng các chương trình tư vấn chuyển đổi số miễn phí hoặc chi phí thấp sẽ giúp nhiều doanh nghiệp nhỏ có điều kiện tiếp cận công nghệ mới.
Song song với đó, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực bằng cách tăng cường đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp; hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo lại lao động; thúc đẩy sự liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Để mở rộng thị trường, cần đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại trong và ngoài nước; hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, đăng ký sở hữu trí tuệ và kết nối với các chuỗi cung ứng lớn cũng như thị trường xuất khẩu.
Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành xu hướng tất yếu, các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, áp dụng mô hình sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn và tiếp cận các nguồn vốn xanh cũng cần tiếp tục được quan tâm triển khai.
Có thể thấy, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển chưa từng có, nhưng cũng phải đối mặt với những yêu cầu mới về năng lực quản trị, đổi mới công nghệ và khả năng thích ứng. Khi các chính sách hỗ trợ được triển khai hiệu quả, môi trường kinh doanh tiếp tục được cải thiện và doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, khu vực kinh tế tư nhân sẽ tiếp tục phát huy vai trò là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.