Trong bối cảnh các tiêu chuẩn về lao động, môi trường và phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện tham gia thị trường toàn cầu, thực hành kinh doanh có trách nhiệm không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với doanh nghiệp. Cùng với xu hướng quốc tế, Việt Nam cũng đang từng bước hoàn thiện chính sách, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Xu hướng thực hành kinh doanh có trách nhiệm trên thế giới
Thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang trở thành xu hướng chủ đạo trong quản trị doanh nghiệp trên phạm vi toàn cầu. Nếu trước đây mục tiêu của doanh nghiệp chủ yếu là tối đa hóa lợi nhuận thì hiện nay, mô hình phát triển đã chuyển dần sang hướng tạo ra giá trị dài hạn, hài hòa giữa hiệu quả kinh tế với lợi ích xã hội và bảo vệ môi trường.
Xu hướng này được thúc đẩy bởi nhiều tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thông qua việc ban hành các nguyên tắc, tiêu chuẩn về kinh doanh có trách nhiệm, quản trị ESG, quyền con người và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng. Đồng thời, nhiều thị trường lớn, đặc biệt là Liên minh châu Âu, đang áp dụng ngày càng nhiều cơ chế liên quan đến phát triển xanh, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải carbon đối với hàng hóa nhập khẩu. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải tăng cường kiểm soát điều kiện lao động, quản lý môi trường và minh bạch chuỗi cung ứng nếu muốn duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Một xu hướng đáng chú ý khác là phạm vi trách nhiệm của doanh nghiệp ngày càng được mở rộng trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh của chính mình mà còn phải giám sát các nhà cung cấp, đối tác và các chủ thể liên quan nhằm bảo đảm không xảy ra các vi phạm về lao động, môi trường và quyền con người. Trách nhiệm của doanh nghiệp vì vậy không còn giới hạn trong phạm vi nội bộ mà được mở rộng tới toàn bộ chuỗi giá trị.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho việc thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và các hệ thống quản trị thông minh giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực giám sát an toàn lao động, truy xuất nguồn gốc, quản lý phát thải và kiểm soát rủi ro trong toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh.
Xu hướng tại Việt Nam và những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp
Tại Việt Nam, thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang được thúc đẩy mạnh mẽ dưới tác động của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và việc tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới. Các hiệp định như EVFTA, CPTPP... không chỉ tạo điều kiện mở rộng thị trường, thu hút đầu tư và thúc đẩy xuất khẩu mà còn đặt ra các tiêu chuẩn cao hơn về lao động, môi trường, quản trị doanh nghiệp và phát triển bền vững.
Khác với các FTA truyền thống chủ yếu tập trung vào cắt giảm thuế quan, các FTA thế hệ mới còn bao gồm nhiều cam kết về lao động, bảo vệ môi trường, chống tham nhũng, cạnh tranh lành mạnh và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Điều này đồng nghĩa với việc hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp không còn chỉ được đánh giá thông qua doanh thu hay lợi nhuận mà còn dựa trên mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn phát triển bền vững và trách nhiệm đối với xã hội.
Trong lĩnh vực lao động, các cam kết quốc tế yêu cầu Việt Nam tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng tiệm cận các tiêu chuẩn lao động quốc tế, đặc biệt là các tiêu chuẩn cơ bản của ILO. Điều này đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp trong việc bảo đảm quyền của người lao động, cải thiện điều kiện làm việc, tăng cường đối thoại tại nơi làm việc, phòng ngừa lao động cưỡng bức, lao động trẻ em và bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động. Việc xây dựng môi trường làm việc minh bạch, ổn định và tôn trọng quyền con người đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng để doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của các thị trường quốc tế.
Đối với lĩnh vực môi trường, yêu cầu chuyển đổi xanh và phát triển nền kinh tế carbon thấp đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Nhiều thị trường xuất khẩu lớn yêu cầu hàng hóa phải đáp ứng các tiêu chuẩn về phát thải, truy xuất nguồn gốc, sử dụng năng lượng sạch và bảo vệ môi trường trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này buộc doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước đổi mới công nghệ, kiểm soát chất thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường nếu muốn tiếp tục tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bên cạnh các yêu cầu từ hội nhập quốc tế, sự thay đổi trong nhận thức của người tiêu dùng và nhà đầu tư cũng đang tạo ra động lực quan trọng thúc đẩy doanh nghiệp thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Người tiêu dùng ngày càng ưu tiên lựa chọn các sản phẩm thân thiện với môi trường, an toàn cho sức khỏe và được sản xuất theo quy trình bảo đảm trách nhiệm xã hội. Đồng thời, nhiều nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và đối tác quốc tế đã đưa các tiêu chí ESG trở thành căn cứ quan trọng trong việc đánh giá mức độ minh bạch, khả năng quản trị rủi ro và tiềm năng phát triển dài hạn của doanh nghiệp.
Để đáp ứng những yêu cầu này, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách liên quan đến thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Nhiều quy định về lao động, bảo vệ môi trường, đầu tư, doanh nghiệp và trách nhiệm xã hội đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng tăng cường tính minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo đảm phát triển bền vững. Đồng thời, các chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, phát triển bền vững, chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính cũng đang tạo khuôn khổ pháp lý và định hướng để doanh nghiệp chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng bền vững hơn.
Tuy nhiên, quá trình thực hành kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam vẫn còn không ít khó khăn, thách thức. Một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh, vẫn chưa nhận thức đầy đủ về vai trò và lợi ích lâu dài của việc thực hành kinh doanh có trách nhiệm. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp còn gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, công nghệ, nhân lực, năng lực quản trị và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về lao động, môi trường cũng như quản trị doanh nghiệp. Việc triển khai các tiêu chuẩn phát triển bền vững trong thực tế ở một số nơi vẫn mang tính hình thức, thiếu cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức, hoàn thiện thể chế và tăng cường năng lực thực thi sẽ là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam thích ứng với các yêu cầu mới của thị trường quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn.