Trong bối cảnh phát triển bền vững và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, thực hành kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đang chuyển từ một xu hướng mang tính khuyến khích trở thành yêu cầu phổ biến của thị trường toàn cầu. Từ quản trị rủi ro, minh bạch chuỗi cung ứng đến chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và trách nhiệm giải trình, những chuẩn mực mới đang từng bước định hình cách thức sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và tạo ra những yêu cầu mới đối với các quốc gia tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, trong đó có Việt Nam.
Những năm gần đây, yêu cầu về thực hành kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đang thay đổi nhanh chóng cùng với quá trình phát triển bền vững và hội nhập kinh tế quốc tế. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tập trung đáp ứng các quy định về vệ sinh, chất lượng thực phẩm thì hiện nay, phạm vi trách nhiệm đã được mở rộng sang các vấn đề như truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường, giảm pháp thải, minh bạch chuỗi cung ứng và bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng.
Sự thay đổi này phản ánh bước chuyển từ tư duy "tuân thủ pháp luật" sang "quản trị rủi ro chủ động". Thay vì chỉ xử lý khi xảy ra sự cố, nhiều doanh nghiệp quốc tế đang đầu tư vào các hệ thống nhận diện, phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ mất an toàn thực phẩm ngay từ đầu. Các hệ thống quản lý như HACCP, cơ chế cảnh báo sớm và truy xuất nguồn gốc điện tử ngày càng được áp dụng rộng rãi nhằm kiểm soát chất lượng trong toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến và phân phối. Điều đó cho thấy trách nhiệm của doanh nghiệp không còn giới hạn trong việc đáp ứng các yêu cầu pháp lý mà đã mở rộng sang việc chủ động quản trị các rủi ro có thể ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là việc nhiều quốc gia và thị trường lớn tăng cường yêu cầu về "thẩm định trách nhiệm" (due diligence) đối với toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Theo đó, doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng mà còn phải chứng minh tính hợp pháp, minh bạch và bền vững của toàn bộ quá trình sản xuất, từ vùng nguyên liệu, hoạt động thu mua, chế biến cho đến vận chuyển và phân phối. Một trong những điển hình là Quy định về chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), yêu cầu nhiều nhóm sản phẩm phải được truy xuất đến khu vực sản xuất và chứng minh không có nguồn gốc từ các hoạt động phá rừng sau ngày 31/12/2020. Quy định này cho thấy các rào cản thương mại hiện nay không còn chỉ xoay quanh chất lượng sản phẩm mà đã mở rộng sang trách nhiệm môi trường, trách nhiệm xã hội và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Song song với đó, các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG) cũng đang trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Ngày càng nhiều nhà đầu tư, nhà phân phối và người tiêu dùng đánh giá doanh nghiệp không chỉ thông qua hiệu quả sản xuất, kinh doanh mà còn thông qua mức độ giảm phát thải, sử dụng nguyên liệu bền vững, bảo vệ quyền lợi người lao động, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng và đóng góp đối với cộng đồng. Điều này cho thấy an toàn thực phẩm đang được nhìn nhận trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển bền vững thay vì chỉ là vấn đề kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Cùng với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động quản lý an toàn thực phẩm. Công nghệ blockchain, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) cùng các hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử đang được nhiều doanh nghiệp ứng dụng để theo dõi toàn bộ chuỗi cung ứng theo thời gian thực. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng mà còn tăng khả năng phát hiện sớm rủi ro, xử lý nhanh các sự cố và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về trách nhiệm giải trình.
Một xu hướng khác đang ngày càng rõ nét là yêu cầu về minh bạch thông tin và bảo đảm quyền được biết của người tiêu dùng. Người tiêu dùng hiện đại không chỉ quan tâm đến chất lượng hay giá thành sản phẩm mà còn muốn biết nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, thành phần, giá trị dinh dưỡng và những tác động của sản phẩm đối với môi trường. Trong bối cảnh mạng xã hội và thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ, bất kỳ sự cố nào liên quan đến an toàn thực phẩm cũng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp trên phạm vi toàn cầu. Vì vậy, minh bạch thông tin đang trở thành một yêu cầu của quản trị hiện đại chứ không còn đơn thuần là hoạt động truyền thông hay quảng bá sản phẩm.
Cùng với những thay đổi về phương thức quản trị, các tiêu chuẩn quốc tế cũng ngày càng được nâng cao. Các hệ thống tiêu chuẩn như HACCP, ISO 22000, GlobalG.A.P., BRCGS hay FSSC 22000 không chỉ đặt ra yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm mà còn bao gồm các tiêu chí liên quan đến bảo vệ môi trường, điều kiện lao động, phúc lợi động vật và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Đồng thời, nhiều quốc gia cũng tăng cường trách nhiệm pháp lý thông qua việc nâng cao mức xử phạt, mở rộng nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, thu hồi sản phẩm và công khai thông tin vi phạm khi xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm.
Có thể thấy, thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang từng bước trở thành "luật chơi mới" của thị trường toàn cầu. Đây không chỉ là yêu cầu đối với doanh nghiệp mà còn là tiêu chí quan trọng để hàng hóa tham gia chuỗi cung ứng quốc tế và tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao. Đối với những nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, xu hướng này đang tạo ra những tác động ngày càng rõ nét, buộc doanh nghiệp phải đổi mới mô hình quản trị, nâng cao chất lượng sản phẩm và thích ứng với các chuẩn mực phát triển bền vững đang hình thành trên phạm vi toàn cầu.