Kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực thực phẩm: Không chỉ dừng ở việc tuân thủ pháp luật
Kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực thực phẩm không chỉ dừng ở việc tuân thủ quy định pháp luật mà còn đòi hỏi doanh nghiệp chủ động bảo đảm quyền và lợi ích của người tiêu dùng, người lao động, cộng đồng và môi trường. Đây cũng là xu hướng quản trị được nhiều quốc gia và thị trường quốc tế coi là yêu cầu quan trọng đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm trong bối cảnh hội nhập.
Kinh doanh có trách nhiệm: Từ tuân thủ pháp luật đến tạo dựng giá trị bền vững
Khái niệm kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực thực phẩm ngày nay đã vượt ra ngoài phạm vi của việc chấp hành các quy định pháp luật. Đây là cam kết lâu dài của các chủ thể kinh doanh trong việc đặt sức khỏe người tiêu dùng, lợi ích cộng đồng và mục tiêu phát triển bền vững lên trên lợi ích ngắn hạn. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến việc "được phép làm gì", thì trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra là phải chủ động trả lời câu hỏi "cần làm gì để không gây hại và tạo ra giá trị cho xã hội".
Quan điểm này cũng phù hợp với Nguyên tắc Hướng dẫn về kinh doanh và quyền con người của Liên Hợp Quốc (UNGP), được xây dựng trên ba trụ cột gồm: Nhà nước bảo vệ người dân khỏi các tác động tiêu cực từ doanh nghiệp; doanh nghiệp tôn trọng quyền con người thông qua cam kết chính sách và đánh giá tác động; và người tiêu dùng, nạn nhân được tạo điều kiện tiếp cận các biện pháp khắc phục hậu quả.
Đối với Việt Nam, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh - lực lượng chiếm tỷ trọng lớn trong lĩnh vực thực phẩm - kinh doanh có trách nhiệm cần được nhìn nhận trên bốn phương diện gắn kết chặt chẽ với nhau, bao gồm: trách nhiệm pháp lý là nền tảng bắt buộc; trách nhiệm đối với người tiêu dùng là giá trị cốt lõi; trách nhiệm đối với người lao động là điều kiện bảo đảm chất lượng sản phẩm; và trách nhiệm với cộng đồng, môi trường là định hướng phát triển bền vững. Việc thực hiện đầy đủ cả bốn nội dung này sẽ góp phần xây dựng văn hóa kinh doanh liêm chính, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo dựng niềm tin của thị trường.
Trách nhiệm pháp lý là nền tảng, trách nhiệm với người tiêu dùng là giá trị cốt lõi
Trong các nội dung của kinh doanh có trách nhiệm, trách nhiệm pháp lý được xem là yêu cầu tối thiểu mà mọi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải tuân thủ. Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đã hình thành khung pháp lý khá toàn diện về an toàn thực phẩm với Luật An toàn thực phẩm năm 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cùng nhiều nghị định, thông tư hướng dẫn và hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Đến năm 2025, lĩnh vực này đã có hơn 300 văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh.
Theo đó, các doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh thực phẩm phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ như đăng ký kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định; thực hiện tự công bố hoặc đăng ký bản công bố sản phẩm; duy trì điều kiện vệ sinh cơ sở, trang thiết bị và dụng cụ chế biến; bảo đảm người trực tiếp sản xuất, chế biến có giấy khám sức khỏe và được tập huấn kiến thức về an toàn thực phẩm; đồng thời lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu để phục vụ truy xuất khi cần thiết.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mức độ tuân thủ vẫn chưa đồng đều, đặc biệt đối với các cơ sở quy mô nhỏ. Theo kết quả thanh tra của Cục An toàn thực phẩm, tỷ lệ cơ sở được thanh tra đáp ứng yêu cầu về điều kiện an toàn thực phẩm đạt khoảng 78,4%, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hộ kinh doanh và cơ sở nhỏ lẻ còn thấp hơn đáng kể. Bên cạnh đó, việc chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm đã tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng cũng đặt ra những thách thức mới khi một số cơ sở chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tự công bố sản phẩm hoặc chưa gửi hồ sơ theo quy định đến cơ quan quản lý địa phương.
Nếu trách nhiệm pháp lý là nền tảng thì trách nhiệm đối với người tiêu dùng chính là giá trị cốt lõi của kinh doanh thực phẩm. Người tiêu dùng luôn ở vị trí bất lợi trong quan hệ thông tin với nhà sản xuất bởi họ không có khả năng tự kiểm chứng các yếu tố như dư lượng hóa chất, kim loại nặng hay vi sinh vật tồn tại trong sản phẩm.
Do đó, doanh nghiệp cần bảo đảm cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực về thành phần, nguồn gốc, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và các cảnh báo cần thiết đối với sản phẩm; không sử dụng phụ gia ngoài danh mục được phép; chủ động thu hồi sản phẩm khi phát hiện nguy cơ mất an toàn; đồng thời xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh, khiếu nại của khách hàng một cách nghiêm túc.
Trong bối cảnh mạng xã hội và thương mại điện tử phát triển mạnh, chỉ một vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm cũng có thể gây tổn hại lớn đến uy tín doanh nghiệp trên phạm vi rộng. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp đã chú trọng hơn đến việc xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, đạo đức kinh doanh và quản trị khủng hoảng truyền thông như những cấu phần quan trọng của chiến lược kinh doanh có trách nhiệm.
Mở rộng trách nhiệm đối với người lao động, cộng đồng và môi trường
Kinh doanh có trách nhiệm không chỉ hướng tới người tiêu dùng mà còn được thể hiện thông qua việc bảo đảm điều kiện làm việc an toàn cho người lao động và thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng, môi trường.
Người lao động trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, chế biến và phân phối thực phẩm là nhân tố quyết định chất lượng, mức độ an toàn của sản phẩm. Một cá nhân mắc bệnh truyền nhiễm, không tuân thủ quy trình vệ sinh hoặc thiếu kiến thức về an toàn thực phẩm có thể làm ô nhiễm cả lô hàng và gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Vì vậy, các cơ sở kinh doanh cần bảo đảm người lao động được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm; được đào tạo kiến thức an toàn thực phẩm phù hợp với vị trí công việc; được trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động; đồng thời làm việc trong môi trường đáp ứng các yêu cầu vệ sinh theo quy định.
Bên cạnh đó, trách nhiệm đối với cộng đồng và môi trường ngày càng trở thành một nội dung không thể tách rời của hoạt động kinh doanh thực phẩm. Điều này được thể hiện thông qua việc xử lý nước thải, chất thải đúng quy định; hạn chế sử dụng túi nilon và bao bì nhựa khó phân hủy; giảm thiểu lãng phí thực phẩm; ưu tiên sử dụng nguồn nguyên liệu tại địa phương và thúc đẩy các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường.
Ở phạm vi rộng hơn, doanh nghiệp còn được khuyến khích tham gia các chương trình, sáng kiến cộng đồng về an toàn thực phẩm, chia sẻ kinh nghiệm, phổ biến các thực hành tốt và góp phần xây dựng văn hóa tiêu dùng thực phẩm an toàn. Đây không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín, đáp ứng yêu cầu của các thị trường quốc tế và phát triển bền vững trong dài hạn.
Khái niệm kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực thực phẩm ngày nay đã vượt ra ngoài phạm vi của việc chấp hành các quy định pháp luật. Đây là cam kết lâu dài của các chủ thể kinh doanh trong việc đặt sức khỏe người tiêu dùng, lợi ích cộng đồng và mục tiêu phát triển bền vững lên trên lợi ích ngắn hạn. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu quan tâm đến việc "được phép làm gì", thì trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra là phải chủ động trả lời câu hỏi "cần làm gì để không gây hại và tạo ra giá trị cho xã hội".
Quan điểm này cũng phù hợp với Nguyên tắc Hướng dẫn về kinh doanh và quyền con người của Liên Hợp Quốc (UNGP), được xây dựng trên ba trụ cột gồm: Nhà nước bảo vệ người dân khỏi các tác động tiêu cực từ doanh nghiệp; doanh nghiệp tôn trọng quyền con người thông qua cam kết chính sách và đánh giá tác động; và người tiêu dùng, nạn nhân được tạo điều kiện tiếp cận các biện pháp khắc phục hậu quả.
Đối với Việt Nam, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh - lực lượng chiếm tỷ trọng lớn trong lĩnh vực thực phẩm - kinh doanh có trách nhiệm cần được nhìn nhận trên bốn phương diện gắn kết chặt chẽ với nhau, bao gồm: trách nhiệm pháp lý là nền tảng bắt buộc; trách nhiệm đối với người tiêu dùng là giá trị cốt lõi; trách nhiệm đối với người lao động là điều kiện bảo đảm chất lượng sản phẩm; và trách nhiệm với cộng đồng, môi trường là định hướng phát triển bền vững. Việc thực hiện đầy đủ cả bốn nội dung này sẽ góp phần xây dựng văn hóa kinh doanh liêm chính, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo dựng niềm tin của thị trường.
Trách nhiệm pháp lý là nền tảng, trách nhiệm với người tiêu dùng là giá trị cốt lõi
Trong các nội dung của kinh doanh có trách nhiệm, trách nhiệm pháp lý được xem là yêu cầu tối thiểu mà mọi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải tuân thủ. Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện đã hình thành khung pháp lý khá toàn diện về an toàn thực phẩm với Luật An toàn thực phẩm năm 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cùng nhiều nghị định, thông tư hướng dẫn và hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Đến năm 2025, lĩnh vực này đã có hơn 300 văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh.
Theo đó, các doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh thực phẩm phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ như đăng ký kinh doanh, đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định; thực hiện tự công bố hoặc đăng ký bản công bố sản phẩm; duy trì điều kiện vệ sinh cơ sở, trang thiết bị và dụng cụ chế biến; bảo đảm người trực tiếp sản xuất, chế biến có giấy khám sức khỏe và được tập huấn kiến thức về an toàn thực phẩm; đồng thời lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu để phục vụ truy xuất khi cần thiết.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy mức độ tuân thủ vẫn chưa đồng đều, đặc biệt đối với các cơ sở quy mô nhỏ. Theo kết quả thanh tra của Cục An toàn thực phẩm, tỷ lệ cơ sở được thanh tra đáp ứng yêu cầu về điều kiện an toàn thực phẩm đạt khoảng 78,4%, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hộ kinh doanh và cơ sở nhỏ lẻ còn thấp hơn đáng kể. Bên cạnh đó, việc chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm đã tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng cũng đặt ra những thách thức mới khi một số cơ sở chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tự công bố sản phẩm hoặc chưa gửi hồ sơ theo quy định đến cơ quan quản lý địa phương.
Nếu trách nhiệm pháp lý là nền tảng thì trách nhiệm đối với người tiêu dùng chính là giá trị cốt lõi của kinh doanh thực phẩm. Người tiêu dùng luôn ở vị trí bất lợi trong quan hệ thông tin với nhà sản xuất bởi họ không có khả năng tự kiểm chứng các yếu tố như dư lượng hóa chất, kim loại nặng hay vi sinh vật tồn tại trong sản phẩm.
Do đó, doanh nghiệp cần bảo đảm cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực về thành phần, nguồn gốc, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và các cảnh báo cần thiết đối với sản phẩm; không sử dụng phụ gia ngoài danh mục được phép; chủ động thu hồi sản phẩm khi phát hiện nguy cơ mất an toàn; đồng thời xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh, khiếu nại của khách hàng một cách nghiêm túc.
Trong bối cảnh mạng xã hội và thương mại điện tử phát triển mạnh, chỉ một vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm cũng có thể gây tổn hại lớn đến uy tín doanh nghiệp trên phạm vi rộng. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp đã chú trọng hơn đến việc xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, đạo đức kinh doanh và quản trị khủng hoảng truyền thông như những cấu phần quan trọng của chiến lược kinh doanh có trách nhiệm.
Mở rộng trách nhiệm đối với người lao động, cộng đồng và môi trường
Kinh doanh có trách nhiệm không chỉ hướng tới người tiêu dùng mà còn được thể hiện thông qua việc bảo đảm điều kiện làm việc an toàn cho người lao động và thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng, môi trường.
Người lao động trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, chế biến và phân phối thực phẩm là nhân tố quyết định chất lượng, mức độ an toàn của sản phẩm. Một cá nhân mắc bệnh truyền nhiễm, không tuân thủ quy trình vệ sinh hoặc thiếu kiến thức về an toàn thực phẩm có thể làm ô nhiễm cả lô hàng và gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Vì vậy, các cơ sở kinh doanh cần bảo đảm người lao động được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm; được đào tạo kiến thức an toàn thực phẩm phù hợp với vị trí công việc; được trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động; đồng thời làm việc trong môi trường đáp ứng các yêu cầu vệ sinh theo quy định.
Bên cạnh đó, trách nhiệm đối với cộng đồng và môi trường ngày càng trở thành một nội dung không thể tách rời của hoạt động kinh doanh thực phẩm. Điều này được thể hiện thông qua việc xử lý nước thải, chất thải đúng quy định; hạn chế sử dụng túi nilon và bao bì nhựa khó phân hủy; giảm thiểu lãng phí thực phẩm; ưu tiên sử dụng nguồn nguyên liệu tại địa phương và thúc đẩy các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường.
Ở phạm vi rộng hơn, doanh nghiệp còn được khuyến khích tham gia các chương trình, sáng kiến cộng đồng về an toàn thực phẩm, chia sẻ kinh nghiệm, phổ biến các thực hành tốt và góp phần xây dựng văn hóa tiêu dùng thực phẩm an toàn. Đây không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao uy tín, đáp ứng yêu cầu của các thị trường quốc tế và phát triển bền vững trong dài hạn.
